Κύπρος και Ουκρανία πολύ πριν από τη σύναψη επίσημων διπλωματικών σχέσεων — η επίσκεψη του Μακαρίου ІІІ στο Κίεβο
Σήμερα γιορτάζουμε την 35η επέτειο της Ανεξαρτησίας της Ουκρανίας και το βλέμμα μας, σχεδόν αναπόφευκτα, αναζητά στην ιστορία εκείνα τα αόρατα νήματα που για χρόνια συνέδεαν τη χώρα μας με τον ελεύθερο κόσμο, πολύ πριν από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Μία από τις πιο εκπληκτικές και συμβολικές σελίδες αυτών των σχέσεων μας μεταφέρει στον Ιούνιο του 1971 — τότε, κατά τη διάρκεια επίσημης επίσκεψης στην ΕΣΣΔ, έφτασε στο Κίεβο ένας άνθρωπος του οποίου η ιδιότητα ανάγκασε τη σοβιετική νομενκλατούρα να αντιμετωπίσει ένα πρωτοφανές πρωτοκολλικό σοκ. Ήταν ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Μακάριος — ταυτόχρονα Προκαθήμενος της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Κύπρου και πρώτος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο Αρχιεπίσκοπος έμεινε στην ιστορία ως «Εθνάρχης» — ένας ηγέτης που κατάφερε να ενώσει την πνευματική ταυτότητα του λαού του με την οικοδόμηση του κράτους. Για τη σύγχρονη Ουκρανία, που γιορτάζει την 35η επέτειο της Ελευθερίας της, αυτή η εμπειρία είναι εξαιρετικά επίκαιρη.
Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω σε τρεισήμισι δεκαετίες κυρίαρχης πορείας της Ουκρανίας, η επίσκεψη του ηγέτη της Κύπρου στην ουκρανική πρωτεύουσα αποκτά ένα εντελώς διαφορετικό φως.
Για το ολοκληρωτικό σοβιετικό σύστημα, που ήταν οικοδομημένο πάνω στον μαχητικό αθεϊσμό, η επίσκεψη του Μακαρίου ІІІ αποτέλεσε ιδεολογική δοκιμασία: οι αξιωματούχοι ήταν υποχρεωμένοι να υποδεχθούν έναν θρησκευτικό ιεράρχη με το υψηλότερο κρατικό πρωτόκολλο. Ο σοβιετικός Τύπος προσπαθούσε με κάθε τρόπο να αποκρύψει τη θρησκευτική ιδιότητα του Κύπριου ηγέτη, δίνοντας έμφαση αποκλειστικά στην αντιαποικιακή πολιτική του και στον ηγετικό του ρόλο στο Κίνημα των Αδεσμεύτων — μια διεθνή ένωση χωρών που αρνούνταν να ακολουθήσουν τους κανόνες είτε της Σοβιετικής Ένωσης είτε των Ηνωμένων Πολιτειών κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η εφημερίδα «Pravda» επέλεγε προσεκτικά τις λέξεις της, ώστε να μην τονίζει το εκκλησιαστικό του αξίωμα.
Φτάνοντας στο Κίεβο, ο Μακάριος κατευθύνθηκε εκεί όπου χτυπούσε η χιλιόχρονη καρδιά της ουκρανικής Ορθοδοξίας. Οι σοβιετικοί υπεύθυνοι προσπάθησαν να παρουσιάσουν την επίσκεψη αποκλειστικά ως εκδρομή και μουσειακή περιήγηση: ο υψηλός προσκεκλημένος, υποτίθεται, θαύμαζε τα αρχιτεκτονικά μνημεία και τα ψηφιδωτά του Καθεδρικού Ναού της Αγίας Σοφίας και επισκεπτόταν τα αρχαία σπήλαια της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου. Για τον ίδιο τον Αρχιεπίσκοπο, όμως, όπως και για τον ουκρανικό κλήρο που υποδεχόταν τον υψηλό προσκεκλημένο με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Κιέβου και Γαλικίας Φιλάρετο, επρόκειτο για ένα πραγματικό προσκύνημα. Τότε, τον Ιούνιο του 1971, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι, είκοσι χρόνια αργότερα, ο Φιλάρετος θα γινόταν ο βασικός αρχιτέκτονας της ουκρανικής εκκλησιαστικής ανεξαρτησίας και πρωταγωνιστής στη δημιουργία της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Κιέβου (ΟΥΟΕ-ΠΚ). Μέσα από το γκρίζο τσιμέντο της σοβιετικής νομενκλατούρας διακρινόταν η ίδια πανάρχαια ρίζα που κάποτε συνέδεσε στενά το Βυζάντιο και τη Ρως του Κιέβου.
Στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Βλαδίμηρου, ο οποίος εκείνη την εποχή λειτουργούσε και ήταν ο κύριος ναός της Ουκρανικής Εξαρχίας, το «μουσειακό» αφήγημα κατέρρευσε οριστικά. Εκεί, τον Κύπριο Αρχιεπίσκοπο υποδέχθηκε ένα μεγαλοπρεπές πλήθος κληρικών και εκατοντάδες πιστοί, οι οποίοι είχαν έρθει για να συναντήσουν τον Ορθόδοξο ηγέτη του ελεύθερου κόσμου.
Σήμερα, εκείνη η ημέρα πριν από περισσότερα από πενήντα χρόνια μοιάζει όχι μόνο με μια διπλωματική επίσκεψη, αλλά σχεδόν με μια προφητεία για τη μοίρα δύο λαών, που τους χωρίζουν χιλιάδες χιλιόμετρα, αλλά τους ενώνει η ίδια επιθυμία για ελευθερία.
Και οι δύο χώρες μας γνώρισαν πόσο γλυκιά είναι η ελευθερία από τις αυτοκρατορίες και πόσο πικρό είναι το τίμημα της υπεράσπισής της. Ο Μακάριος κέρδισε την ανεξαρτησία του νησιού του το 1960, όμως το στρατιωτικό πραξικόπημα και η τουρκική εισβολή του 1974 διχοτόμησαν το ανθισμένο νησί, αφήνοντας περίπου το ένα τρίτο της επικράτειάς του υπό μακροχρόνια κατοχή.
Σήμερα η Ουκρανία και η Κύπρος είναι δύο ευρωπαϊκά κράτη που επιδεικνύουν αλληλεγγύη στη διεθνή σκηνή. Η Κύπρος υποστηρίζει σταθερά την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Ουκρανίας, την κυριαρχία της και καταδικάζει τις επιθετικές ενέργειες του Κρεμλίνου, καθώς γνωρίζει και η ίδια το τίμημα της χαμένης ειρήνης.
Η επίσκεψη του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στο Κίεβο το 1971 αποτέλεσε μια συμβολική γέφυρα ανάμεσα στο νησί της Αφροδίτης και τους λόφους του Κιέβου, μια γέφυρα που χαράχθηκε μέσα από το σοβιετικό «Σιδηρούν Παραπέτασμα». Και σήμερα, στην 35η επέτειο της Ουκρανικής Ανεξαρτησίας, θυμόμαστε αυτό το γεγονός ως μια υπενθύμιση: η επιθυμία για ελευθερία, πίστη και αυτοδιάθεση είναι πάντα ισχυρότερη από οποιοδήποτε τεχνητό ολοκληρωτικό σύστημα.